Writted By- Ujjwal Matoliya
भारतदेशः बहुभाषासंस्कृतिसम्पन्नः राष्ट्रः अस्ति।
अस्य
प्रत्येकं राज्यं
स्वकीयपरम्पराभिः, आचारैः,
नृत्यैः, वाद्यैः, गीतैः
च
विशिष्टं दृश्यते। मध्यभारतप्रदेशे स्थितं
छत्तीसगढ़राज्यम् लोकसंस्कृतेः दृष्ट्या अत्यन्तं समृद्धम् अस्ति।
अत्र
ग्रामप्रधानं जीवनम्,
कृषिपरम्परा, जनजातीयसंस्कृतिः, धार्मिकविश्वासाः तथा
ऋतुचक्रानुसारं उत्सवाः इत्यादयः लोकजीवनस्य मूलाधाराः सन्ति।
एतेषु
सर्वेषु अवसरिषु लोकगीतानि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहन्ति। लोकगीतं नाम
तदेव
गीतं
यत्
जनसामान्येन स्वाभाविकरूपेण, परम्परानुगतेन, पीढीपरम्परया च
गीयते।
एते
गीताः
लिखितरूपेण न
आरब्धाः, किन्तु
श्रुतिपरम्परया पीढीभ्यः पीढीपर्यन्तं सञ्चरन्ति।
छत्तीसगढ़स्य लोकगीतानि केवलं
मनोरञ्जनस्य साधनं
न,
अपि
तु
सामाजिकजीवनस्य दर्पणरूपाणि सन्ति।
तेषु
कृषकानां श्रमः,
स्त्रीणां भावनाः,
भक्तानां श्रद्धा, वीराणां साहसम्,
प्रेमिणां स्नेहः,
प्रकृतेः महिमा
च
प्रतिबिम्बति। अतः
एते
गीताः
राज्यस्य सांस्कृतिकधरोहररूपेण मान्यन्ते।
लोकगीतानां स्वरूपम्
छत्तीसगढ़स्य लोकगीतानां केचन
प्रमुखलक्षणानि सन्ति—
- सरलभाषा
— गीतानि प्रायः छत्तीसगढ़ीभाषायां गीयन्ते।
- लयप्रधानता
— मन्दं, मधुरं, सामूहिकं च
स्वरूपम्।
- सामूहिकगायनम्
— बहवः जनाः मिलित्वा गायन्ति।
- नृत्यसंयुक्तता
— गीतैः सह नृत्यं सामान्यतः भवति।
- प्रकृतिसम्बन्धः
— ऋतवः, वृक्षाः, नद्यः, कृषिकार्यं च
विषयत्वेन दृश्यन्ते।
१. सुआ-गीत (शस्योत्सवसम्बद्धम्)
सुआ-गीतं छत्तीसगढ़स्य अत्यन्तं लोकप्रियं लोकगीतं अस्ति।
“सुआ”
इति
शब्दः
शुकम्
(तोता)
बोधयति। एतत्
गीतं
मुख्यतया दीपावलीसमये तथा
नवधान्यप्राप्तौ गीयते।
ग्राम्यस्त्रियः मण्डलाकाररूपेण उपविश्य मध्ये
शुकस्य
प्रतिकं स्थाप्य गीतं
गायन्ति।
अस्य
गीतस्य
विषयाः
प्रायः
स्त्रीजीवनस्य अनुभवान्, दाम्पत्यस्नेहम्, विरहदुःखम्, पारिवारिकसम्बन्धान् च
आवहन्ति। स्त्रियः स्वहृदयगतं भावं
ललितस्वरेण प्रकटयन्ति। वाद्ययन्त्रप्रयोगः न्यूनः
भवति;
करतलध्वन्या एव
लयः
धार्यते।
सुआ-गीतं न केवलं
उत्सवस्य आनन्दं
वर्धयति, अपि
तु
स्त्रीणां सामूहिकएकतां सुदृढां करोति।
२. पाण्डवानी-गीत (महाभारतकथागायनम्)
पाण्डवानी छत्तीसगढ़स्य विशिष्टा लोकगायनशैली अस्ति।
अस्मिन् गीतरूपे महाभारतस्य कथा
गेयकथारूपेण प्रस्तूयते। एकः
मुख्यगायकः (कथावाचकः) सम्पूर्णकथां स्वनाटकीयशैलीया गायति,
अन्ये
वादकाः
तं
सहयोगं
कुर्वन्ति।
अस्य
द्वे
प्रमुखे शैली
स्तः—
- वेदमती-शैली
— शान्तस्वरेण कथागायनम्।
- कपालिक-शैली
— अभिनययुक्तं, उत्साहपूर्णं च
प्रस्तुतीकरणम्।
पाण्डवानी-गीतं
धार्मिकेषु उत्सवेषु, सांस्कृतिकमहोत्सवेषु तथा
सार्वजनिकसमारम्भेषु गायते।
एतत्
गीतं
धर्म,
नैतिकता, साहस,
कर्तव्यपरायणता इत्यादीनां शिक्षां ददाति।
३. ददरिया-गीत (कृषिकार्यसम्बद्धम्)
ददरिया
छत्तीसगढ़स्य प्रेमप्रधानं लोकगीतं अस्ति।
एतत्
कृषिक्षेत्रेषु श्रमकाले गीयते।
पुरुषाः स्त्रियश्च प्रश्नोत्तररूपेण गीतं
गायन्ति।
एते
गीताः
लघु,
मधुर,
हास्ययुक्ताः च
भवन्ति। कृषकाः
श्रमपरिहारार्थं एतानि
गायन्ति। श्रमकष्टं गीतस्वरेण लघुतरं
भवति।
ददरिया-गीतं ग्राम्यजीवनस्य सजीवचित्रणं करोति।
तत्र
प्रेम,
सौहार्दं, परिहासः, यौवनभावना च
स्पष्टतया दृश्यते।
४. कर्मा-गीत (जनजातीयपरम्परा)
कर्मा-गीतं जनजातीयसमुदायानां विशेषगीतं अस्ति।
गोंड,
बैगा,
उराँव
इत्यादयः जनजातयः कर्मोत्सवे एतत्
गीतं
गायन्ति। अस्मिन् गीतरूपे पुरुषाः स्त्रियश्च वृक्षपरिक्रमणं कृत्वा
नृत्यं
कुर्वन्ति।
कर्मा-गीतस्य मूलभावः प्रकृतिपूजनम् अस्ति।
वृक्षाः, भूमिः,
जलम्,
वनजीवनम् इत्यादयः जीवनस्य आधाराः
इति
भावना
अस्मिन् प्रकटते।
अतः
कर्मा-गीतं मानवस्य प्रकृत्या सह
अविनाभावसम्बन्धं दर्शयति।
५. राउत-नाचा-गीत (गोपालकपरम्परा)
राउत-नाचा गोपालकसमुदायस्य प्रमुखं लोकगीत-नृत्यरूपम् अस्ति। दीपावलीनन्तरं देवउठनी-एकादश्यां एतत्
विशेषरूपेण गीयते।
अस्मिन् गीतरूपे भगवान्
कृष्णस्य बाललीलाः, गोपालजीवनं, गौसंरक्षणम्, भक्तिभावः च
वर्ण्यन्ते। नर्तकाः पारम्परिकवेषं धृत्वा
दण्डैः
सह
नृत्यं
कुर्वन्ति।
एते
गीताः
धार्मिकश्रद्धां, सामूहिकआनन्दं तथा
सांस्कृतिकगौरवं वर्धयन्ति।
६. पन्थी-गीत (आध्यात्मिकपरम्परा)
पन्थी-गीतं सतनामी-समुदायस्य धार्मिकगीतं अस्ति।
अस्य
गीतस्य
विषयः
गुरु-भक्ति, सत्यं, अहिंसा,
सदाचारः च।
माघपूर्णिमायां विशेषतः अस्य
आयोजनं
भवति।
नर्तकाः गीतलयेन विविधाकृतयः निर्माय नृत्यं
कुर्वन्ति।
एतत्
गीतं
समाजे
नैतिकमूल्यानि स्थापितुं सहायकम् अस्ति।
७. संस्कारसम्बद्धाः लोकगीताः
छत्तीसगढ़े जीवनस्य प्रत्येकसंस्कारस्य समये
विशेषगीतानि गायन्ते—
(क) सोहर-गीत
शिशुजन्मसमये गायन्ते। मातृआनन्दं, परिवारस्य हर्षं
च
व्यक्तयन्ति।
(ख) विवाह-गीत
विवाहसमारम्भे मण्डपस्थले स्त्रियः मंगलगीतानि गायन्ति। एते
गीताः
दाम्पत्यजीवनस्य शुभाशंसां ददति।
(ग) गौरा-गौरी-गीत
शिव-पार्वतीपूजाकाले
गीयन्ते। दाम्पत्यसौख्यस्य प्रतीकं भवन्ति।
(घ) फाग-गीत
वसन्तोत्सवे, विशेषतः होलीसमये गीयन्ते। एते
उत्साहपूर्णाः, हास्यप्रधानाः च
भवन्ति।
(ङ) चेरचेरा-गीत
नवधान्यप्राप्तौ बालकाः
गृहान्
गत्वा
गीतं
गायन्ति। अन्नदानस्य परम्परा अस्मिन् दृश्यते।
लोकगीतानां सामाजिकमहत्त्वम्
- सांस्कृतिकसंरक्षणम्
— परम्परा जीविता भवति।
- सामाजिकएकता
— सामूहिकगायनात् सौहार्दं वर्धते।
- श्रमपरिहारः
— कृषकानां श्रमः सुलभः भवति।
- धार्मिकप्रेरणा
— श्रद्धाभावः दृढः भवति।
- नैतिकशिक्षा
— गीतैः धर्मोपदेशः प्राप्यते।
- भावप्रकाशनम्
— जनाः स्वभावनां मुक्तरूपेण व्यक्तुं शक्नुवन्ति।
आधुनिककाले लोकगीतानां स्थिति
अद्यतनयुगे आधुनिकसंगीतस्य प्रभावः वर्धितः अस्ति।
तथापि
राज्योत्सवेषु, विद्यालयेषु, सांस्कृतिकमहोत्सवेषु च
लोकगीतानां पुनर्जागरणं दृश्यते।
दूरदर्शनम्, आकाशवाणी, सामाजिकमाध्यमानि च
एतानि
गीतानि
व्यापकं प्रचारयन्ति। सांस्कृतिकसंस्थाः प्रशिक्षणकार्यक्रमान् आयोजयन्ति।
अतः
स्पष्टं यत्
लोकगीतपरम्परा अद्यापि जीविता
अस्ति,
यद्यपि
संरक्षणस्य आवश्यकता वर्तते।