Writted By- Ujjwal Matoliya
भारतदेशः प्रकृतिसौन्दर्यस्य अद्वितीयं उदाहरणम् अस्ति। अस्य भूमेः उत्तरदिशि हिमालयः, दक्षिणे सिन्धुसागरः, मध्ये विस्तीर्णा भूमिः, नद्यः, वनानि, पर्वताः, मरुभूमयः च दृश्यन्ते। एतादृशे भौगोलिकवैविध्ये कारणेन अस्माकं देशे ऋतुचक्रं स्पष्टतया अनुभूयते।
भारतीयपरम्परायां वर्षः षडृतुभिः विभज्यते—
वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, शरद्, हेमन्तः, शिशिरः।
ऋतवः केवलं कालपरिवर्तनस्य सूचकाः न सन्ति, अपि तु जीवनस्य प्रवाहं, कृषेः विकासं, उत्सवानां आयोजनं, स्वास्थ्यरक्षणं, काव्यरचनां च नियच्छन्ति। वेदेषु, पुराणेषु, आयुर्वेदे, ज्योतिषशास्त्रे तथा संस्कृतकाव्येषु ऋतूनां विस्तृतं वर्णनं दृश्यते। महाकविना कालिदासेन ऋतुसंहारे प्रत्येकस्य ऋतोः मनोहरं चित्रणं कृतम्।
ऋतुचक्रं जीवनस्य अनित्यतां, परिवर्तनशीलतां, समन्वयभावं च शिक्षयति। अस्मिन् निबन्धे अस्माकं देशस्य षट् ऋतूनां प्राकृतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, कृषिसम्बद्धं च विस्तृतं विवेचनं करिष्यामि।
१. वसन्तऋतुः — ऋतुराजः
वसन्तऋतुः ऋतूनां राजा इति प्रसिद्धः। अस्य आगमनं फाल्गुन-चैत्रमासयोः भवति। शिशिरस्य कठोरशीतलतायाः अनन्तरं यदा मन्दसुगन्धितः समीरः वहति, यदा वृक्षेषु नवानि पल्लवानि उद्भवन्ति, यदा कोकिलाः मधुरं कूजनं कुर्वन्ति—तदा ज्ञायते यत् वसन्तः आगतः।
(क) प्राकृतिकसौन्दर्यम्
वसन्ते सर्वत्र हरितिमा दृश्यते। अशोकः, आम्रः, पलाशः, कदम्बः इत्यादयः वृक्षाः पुष्पिताः भवन्ति। पलाशस्य रक्तवर्णपुष्पाणि भूमिं शोभयन्ति। उपवनानि सुगन्धिना परिपूर्णानि भवन्ति। मधुपाः पुष्पेषु भ्रमन्ति।
(ख) मानवजीवनम्
वसन्ते जनाः हर्षोल्लासेन जीवनं यापयन्ति। नातिशीतलं, नात्युष्णं च वातावरणं भवति। विद्यार्थिनः अध्ययनाय उत्साहं अनुभवन्ति। विवाहसमारम्भाः अपि अस्मिन् काले अधिकं भवन्ति।
(ग) कृषिक्षेत्रे महत्त्वम्
रबी-धान्यस्य परिपाकः भवति। कृषकाः स्वपरिश्रमस्य फलम् अनुभवन्ति। गोधूमः, चनकः, सरसों इत्यादीनां कटाई अस्मिन् ऋतौ भवति।
(घ) उत्सवाः
वसन्तोत्सवः, होली, वसन्तपञ्चमी इत्यादयः अस्मिन् काले आचर्यन्ते। सर्वत्र गीतानि, नृत्यानि, आनन्दः च दृश्यते।
अतः वसन्तः नवजीवनस्य, सौन्दर्यस्य, प्रेमस्य च प्रतीकः अस्ति।
२. ग्रीष्मऋतुः — उष्णतायाः कालः
वसन्तानन्तरं ग्रीष्मऋतुः आगच्छति। वैशाख-ज्येष्ठमासयोः अस्य प्रभावः दृश्यते। सूर्यः प्रखरकिरणैः भूमिं तापयति।
(क) प्राकृतिकपरिवर्तनम्
दिवसा दीर्घाः भवन्ति। रात्रयः लघवः। नद्यः किञ्चित् शुष्यन्ति। कूपेषु जलस्तरः न्यूनः भवति। भूमिः शुष्का दृश्यते।
(ख) उष्णवातः (लू)
उत्तरतः वहन् उष्णवायुः “लू” इति प्रसिद्धः। जनाः गृहान्तराले विश्रान्तिं कुर्वन्ति। छत्रं, शीतलजलम्, पंखा इत्यादीनि आवश्यकानि भवन्ति।
(ग) फलप्राप्तिः
ग्रीष्मस्य अपि स्वकीयम् आकर्षणम् अस्ति। आम्रफलानि, तरबूजम्, खरबूजम्, लीची इत्यादीनि स्वादिष्टफलानि अस्मिन् काले प्राप्यन्ते।
(घ) जीवनोपयोगिता
ग्रीष्मः जलसंरक्षणस्य शिक्षां ददाति। वर्षाकालस्य पूर्वतयारी अपि अस्मिन् काले भवति।
यद्यपि ग्रीष्मः कष्टदायकः भवति, तथापि सः सहनशीलतां, संयमं, जलस्य मूल्यं च शिक्षयति।
३. वर्षार्तुः — जीवनदायिनी ऋतुः
ग्रीष्मस्य अनन्तरं वर्षार्तुः आगच्छति। आषाढ-श्रावणमासयोः एषा ऋतुः अनुभविता भवति।
(क) मेघगर्जनम्
आकाशे घनाः मेघाः सञ्चरन्ति। विद्युत् चमकति, गर्जनं भवति, वर्षा पतति।
(ख) कृषेः आधारः
वर्षा कृषकानां जीवनरेखा अस्ति। धान्यस्य बीजारोपणं वर्षायां भवति। यदि सम्यक् वर्षा भवति, तर्हि समृद्धिः भवति; यदि अनावृष्टिः, तर्हि दुष्कालः सम्भवति।
(ग) प्रकृतिसौन्दर्यम्
भूमिः हरितवर्णेन आच्छादिता भवति। पर्वताः, वनानि, क्षेत्राणि च अतीव रमणीयानि भवन्ति। मयूराः नृत्यन्ति, मण्डूकाः कूजन्ति।
(घ) दोषाः
अतिवृष्ट्या बाढः, मार्गनाशः, रोगप्रसारः च भवति।
तथापि वर्षार्तुः जीवनस्य आधारः अस्ति, यतः सा भूमेः पिपासां शमयति।
४. शरदृतुः — निर्मलतायाः प्रतीकः
वर्षानन्तरं शरदृतुः आगच्छति। भाद्रपद-आश्विनमासयोः अस्य प्रभावः दृश्यते।
(क) निर्मलाकाशम्
आकाशं स्वच्छं भवति। मेघाः निवर्तन्ते। चन्द्रमा विशेषतः शरद्पूर्णिमायां अत्यन्तं शोभते।
(ख) कृषिसमृद्धिः
धान्यस्य परिपाकः भवति। कृषकाः आनन्देन फलं गृह्णन्ति।
(ग) उत्सवाः
नवरात्रिः, दुर्गापूजा, दीपावली इत्यादयः अस्मिन् ऋतौ भवन्ति।
शरदृतुः शान्तिमयी, सौम्या, आनन्ददायिनी च अस्ति।
५. हेमन्तऋतुः — शीतारम्भः
कार्तिक-मार्गशीर्षमासयोः हेमन्तऋतुः दृश्यते।
(क) लघुशीतलता
प्रातःकाले कुहू दृश्यते। जनाः उष्णवस्त्राणि धारयन्ति।
(ख) कृषिकार्यम्
रबी-फसलानां बीजारोपणं भवति। कृषकाः परिश्रमं कुर्वन्ति।
(ग) स्वास्थ्यलाभः
हेमन्ते पाचनशक्ति उत्तमा भवति। पौष्टिकभोजनस्य सेवनं लाभदायकम्।
हेमन्तः शान्तः, स्वास्थ्यकरः, मध्यमशीतलः च अस्ति।
६. शिशिरऋतुः — कठोरशीतकालः
हेमन्तानन्तरं शिशिरऋतुः आगच्छति। पौष-माघमासयोः एषा ऋतुः अनुभविता भवति।
(क) तीव्रशीतम्
विशेषतः उत्तरभारते हिमपातः अपि दृश्यते। जनाः अग्निसमीपे उपविशन्ति।
(ख) उत्सवाः
मकरसंक्रान्तिः, लोहड़ी, पोंगल इत्यादयः उत्सवाः अस्मिन् काले आचर्यन्ते।
(ग) प्रकृतिदृश्यं
प्रातःकाले कुहू सर्वत्र दृश्यते। शीतलसमीरः वहति।
शिशिरः धैर्यं, संयमं, सहनशीलतां च शिक्षयति।
ऋतुचक्रस्य सांस्कृतिकमहत्त्वम्
-
कृषेः आधारः — भारतीयकृषिः ऋतुचक्रे आधारिताऽस्ति।
-
उत्सवव्यवस्था — प्रत्येकः उत्सवः कस्यचित् ऋतोः सह सम्बद्धः।
-
आयुर्वेदः — ऋतुचर्या स्वास्थ्यरक्षणाय निर्दिष्टा।
-
साहित्ये प्रभावः — काव्येषु ऋतुवर्णनं अत्यन्तं प्रसिद्धम्।
-
धार्मिकविश्वासाः — प्रकृतिपूजनस्य परम्परा ऋतूनुसारं भवति।
पर्यावरणसंरक्षणस्य आवश्यकता
अद्यतनकाले पर्यावरणदूषणेन ऋतुचक्रे अपि परिवर्तनं दृश्यते। अनियमितवृष्टिः, अतितापः, हिमनाशः इत्यादयः समस्याः वर्धन्ते।
यदि वयं वृक्षारोपणं न कुर्मः, जलसंरक्षणं न पालयामः, तर्हि ऋतुचक्रस्य सम्यग्व्यवस्था बाधिता भविष्यति।
अतः पर्यावरणसंरक्षणं प्रत्येकस्य कर्तव्यं भवति।